Kansen in kaart: hoe geodata helpen vergroenen

Wat zijn duurzame kansen per locatie voor zonne-energie, hittestress en maatregelen voor klimaatadaptatie? In een straat, buurt, wijk of hele stad of regio. Of op een bedrijventerrein. Om een antwoord op die vraag te krijgen kunnen gemeenten en provincies gebruikmaken van de duurzaamheidskaart van het geodata-bedrijf MapGear.

Deze digitale tool laat zien welke mogelijkheden er zijn op het vlak van energietransitie en klimaatadaptatie. “Je kunt met de duurzaamheidskaart allerlei analyses maken, omdat alle data op één plek zijn samengebracht. Dat maakt de tool ook geschikt voor monitoring en rapportage van doelstellingen”, legt Egbert Griffioen uit. Hij was twaalf jaar geleden een van de oprichters van MapGear en is projectmanager bij het bedrijf.

De duurzaamheidskaart komt voort uit de zonnekaart die MapGear twaalf jaar geleden op de markt bracht. Daarvan maken inmiddels zo’n honderdvijftig gemeenten in Nederland en België gebruik. Het begon allemaal met een vraag uit de gemeenten Kampen en Zutphen die inwoners wilden stimuleren om zonnepanelen op hun daken te leggen. Op basis van de actuele hoogtekaart van Nederland (AHN.nl) en de gebouwendata uit de basisregistratie adressen en gebouwen (BAG) bouwde MapGear een digitale kaart. Daarop is per gebouw te zien welk dak of dakdeel geschikt is voor zonnepanelen.

Drenthe: ‘Zien waar kansen liggen’

De provincie Drenthe gebruikt de duurzaamheidskaart om het project Zon op Gebouw te monitoren. Dat stimuleert het plaatsen van zonnepanelen op bestaande en nieuwe daken. Jaarlijks wordt de hoogtekaart van Nederland geüpdatet op basis van luchtfoto’s. Die nieuwe informatie wordt voortdurend opgenomen in de duurzaamheidskaart. “Zo kunnen we de voortgang van het plaatsen van zonnepanelen meten en zien waar nog kansen liggen. Dat rapporteren we aan de twaalf gemeenten in de provincie”, legt Henk Slabbekoorn uit. Hij is onder meer projectleider verduurzaming bedrijventerreinen & MKB bij de provincie Drenthe.

In de vingers krijgen

De provincie is aanjager, verbinder en facilitator van zon op daken en gebouwen in Drenthe. “De duurzaamheidskaart heeft daarbij een belangrijke rol gespeeld.” Het was volgens Slabbekoorn even wennen om de tool in de vingers te krijgen. Ook moesten de data worden verfijnd. “Aanvankelijk zaten er wat onnauwkeurigheden in de kaart. Zo zag het programma dat de hoogtekaarten analyseert, kassen aan voor zonnepanelen.” De beschikking over de juiste data is essentieel, aldus Slabbekoorn. “Als die goed zijn en je ze goed combineert, kun je gericht een aanpak maken en meten of je je doelstellingen haalt en daarop sturen.”

Netcongestie in beeld

Ook Drenthe kent problemen met netcongestie en daar kan de tool zijn nut bewijzen, stelt Slabbekoorn. De provincie benaderde het afgelopen jaar de twaalf Drentse gemeenten voor een herziening van de Regionale Energiestrategie (RES) en de aanpak om de RES-doelen voor Zon op Gebouw te behalen. “De duurzaamheidskaart gebruiken we om de aanpak te vertalen naar een lijst met adressen met grote daken die nog zonpotentie hebben. Die gaan we dan in overleg met de netbeheerder na om te zien of er belemmeringen zijn op het gebied van netcongestie. Zo niet, dan kunnen de gemeenten aan de slag. En in geval van netcongestie bekijken we of we met alternatieve oplossingen zoals een energiehub alsnog verduurzaming kunnen realiseren.”

Griffioen: “We hebben software ontwikkeld om die analyse te kunnen maken. Je moet rekening houden met de eventuele hellinghoek van daken, de oriëntatie op de zon en de vraag of er bomen zijn die zorgen voor schaduw. Daarnaast moest de tool voor de inwoners simpel en gebruiksvriendelijk zijn. Je vult je adres in en de eerste vraag is: is mijn dak geschikt om zonnepanelen te plaatsen? Het antwoord is dan ja of nee. Bij ja kun je zien hoeveel vierkante meter panelen er op het dak past, wat de verwachte terugverdientijd is en hoe groot de geschatte investering is. En per gemeente zie je welke leningen of subsidies er gelden.”

‘Je kunt heel gericht een aanpak maken en meten of je je doelstellingen haalt’

Ruimte voor zonnepanelenprojecten

Met behulp van de huidige duurzaamheidskaart kunnen beleidsmakers bij overheden de mogelijkheden van duurzaamheidsprojecten analyseren en rapporteren. Zonnepanelen maken daar nog steeds deel van uit. Vanwege netcongestieproblemen en het verdwijnen van de salderingsregeling is de animo voor zonnepanelen flink aan het afnemen. Toch kan de digitale tool in het licht van de energietransitie nuttig zijn, stelt Griffioen. “Je kunt zien waar netcongestieproblemen zich voordoen en waar niet. En er is wel degelijk nog ruimte voor zonnepanelenprojecten, al loopt de animo ervoor terug. Je kunt analyseren welke buurten in je gemeente vooroplopen of juist achterblijven.”

Verschillende kaartsoorten van MapGear

Wapenen tegen hittestress

Gemeenten en provincies passen de duurzaamheidskaart voor verschillende doeleinden toe. Zo onderzoekt de gemeente Groningen wat de mogelijkheden zijn om restwarmte uit de riolering te benutten om gebouwen te verwarmen. Griffioen: “De gemeente kan met behulp van de beschikbare data analyseren waar veel restwarmte beschikbaar is en voor welke gebouwen die kan worden ingezet: bijvoorbeeld een school of zwembad.”

Ook zijn er gemeenten die zich in het kader van klimaatadaptatie willen wapenen tegen hittestress, op veel plekken een groeiend probleem. Op de duurzaamheidskaart is dan te zien wat koele of juist hete plekken zijn in een buurt, hoe de schaduwwerking van bomen is, maar ook welke daken geschikt zijn om groene daken van te maken.

Daarvoor kan MapGear data over de constructie van daken invoeren, omdat groene daken door de gebruikte grond en planten vaak een vrij zware belasting zijn voor de constructie.

De provincie Drenthe zet de duurzaamheidskaart in om gemeenten te steunen bij projecten voor zonnepanelen. Die kunnen zien waar nog mogelijkheden voor zonnedaken zijn en vervolgens bij de netbeheerder nagaan of er problemen met netcongestie zijn. De gemeente Rotterdam gebruikt datasets uit de duurzaamheidskaart in combinatie met het platform GeoApps van MapGear als viewer voor de Omgevingsatlas die het aan het ontwikkelen is. Griffioen: “Wat Rotterdam doet, past in de trend om steeds meer data uit verschillende beleidsterreinen samen te brengen, waardoor je de samenhang en ook de conflicten kunt zien.”

Inspraak van burgers

Door geodata om te zetten in 3D-modellen en instrumenten zoals PraatMee kunnen gemeenten en provincies ook andere betrokkenen zoals omwonenden beter betrekken bij bijvoorbeeld nieuwbouw- en duurzaamheidsprojecten. “Zo komt in de Deventer wijk Zandweerd een zogeheten Warmtehuis, waar warmte uit de rioolwaterzuiveringsinstallatie wordt opgewaardeerd voor wijkverwarming. In onze tool zijn drie varianten in 3D gevisualiseerd, zodat omwonenden zich een beeld konden vormen en op basis daarvan hun voorkeur konden aangeven”, vertelt Griffioen. AI kan in de nabije toekomst mogelijk helpen om de vele beschikbare data te bundelen en zodanig te programmeren dat overheden nog nauwkeuriger analyses kunnen maken.

MapGear onderzoekt nu hoe AI kan helpen om de vele data die het bedrijf gebruikt te bundelen en zodanig te programmeren dat een klant integrale analyses kan maken. “Wij gebruiken grote datasets en dan is het een uitdaging om heldere en bruikbare output te krijgen. We kijken hoe AI integrale analyses kan maken op basis van al die data, zodat we klanten straks nog sneller en beter kunnen ondersteunen.”

"De trend is om data uit verschillende beleidsterreinen samen te brengen"

Rotterdam: ‘Sneller inzicht en makkelijker samenwerken’

De gemeente Rotterdam telt zestienduizend medewerkers en heeft een overkoepelend beleid en grote ambities, onder meer op het gebied van duurzaamheid. Maar de vertaling daarvan naar concrete projecten op wijk- of buurtniveau blijkt in de praktijk best lastig. Want afdelingen weten vaak niet van elkaar wat ze in de planning hebben. “Dan heb je bijvoorbeeld net een gebied opnieuw ingericht, en blijkt er over twee jaar een stadsverwarmingsproject te komen en moeten de straten weer open”, geeft Joep Meijer aan, gebiedsontwerper landschap bij de gemeente Rotterdam. “Zoiets stem je natuurlijk liever eerder op elkaar af.”

Slimmer samenwerken

Daarom maakte Rotterdam in 2023 een ambitieuze stap om slimmer te gaan samenwerken met ruimtelijke informatie: de Omgevingsatlas Rotterdam, voorheen Wijkatlas. “We hebben al veel data en kennis, maar die is versplinterd. We zochten een centrale plek om die te bundelen, zodat je in een viewer snel en eenvoudig ruimtelijke informatie uit verschillende domeinen kunt raadplegen.” MapGear legt op dit moment de laatste hand aan een nieuw platform hiervoor.

De Omgevingsatlas omvat dertien thema’s, zoals energie, circulariteit, biodiversiteit, wonen, verkeer, riolering, grond en bodem en leefomgeving. Op zogeheten signaleringskaarten is te zien wat er per thema in een wijk speelt. “Duurzaamheid komt in verschillende thema’s terug. Het aanpakken van hittestress, problemen met netcongestie bij zonne-energie bijvoorbeeld, maar ook geveltuintjes om meer groen en biodiversiteit te creëren. Dankzij de Wijkatlas kunnen we veel sneller dan voorheen zien waar kansen, knelpunten en overlap ligt met andere thema’s. Zo besparen we tijd en wordt samenwerken makkelijker.”

Sneller inzicht

De gebruiker van de Omgevingsatlas kan als eerste stap een verkenning doen via een interactieve MapTour. Daarmee krijgen gebruikers aan de hand van een visueel kaartverhaal snel inzicht in de omgeving en de relevante thema’s op een locatie. Als verdieping nodig is, biedt de Omgevingsatlas aanvullende functionaliteiten zoals kaartviewers, dashboards en ruimtelijke analyses. Meijer: “Op termijn kunnen ook inwoners de Omgevingsatlas raadplegen om te zien wat er in hun wijk speelt. Zo versterken we de betrokkenheid van wijkbewoners bij hun leefomgeving.”

‘Met de Omgevingsatlas versterken we de betrokkenheid van wijkbewoners’

Dit artikel verscheen oorspronkelijk in Nu Duurzaam Cover 4 - 2026. Voor meer informatie, zie nuduurzaam.nl/magazine